Chúng ta về cơ bản có 6 cảm xúc nguyên bản qua nét mặt. Nhưng có tận 4 cảm xúc là tiêu cực nên nếu có ai bảo mặt bạn trong thấy ghét 😑😑😑 thì cũng là chuyện bình thường thôi. Để biết tại sao lại vậy, hôm nay chúng ta cùng tìm hiểu nhé!

Nghiên cứu nổi tiếng và kinh điển nhất của nhà tâm lý học Paul Ekman vào thập niên 1970. Thuyết này chỉ ra rằng con người, bất kể nền văn hóa hay sắc tộc nào, đều trải qua các cảm xúc.

Tích cực

• Vui vẻ (Happiness)

Trung tính

• Ngạc nhiên (Surprise)

Tiêu cực

• Buồn bã (Sadness)

• Sợ hãi (Fear)

• Tức giận (Anger)

• E ngại / Ghê tởm (Disgust)

Tại sao “tiêu cực” chiếm đa số?

Việc mô hình này có tới 4 cảm xúc mang khuynh hướng tiêu cực không phải là một sự “bất công” của tạo hóa, mà đó là vũ khí sinh tồn.

Theo các nhà tâm lý học tiến hóa, tổ tiên của chúng ta sống trong một môi trường đầy rẫy hiểm nguy.

Một người không biết “vui vẻ” thì vẫn có thể sống sót

Nhưng một người không biết “sợ hãi” trước thú dữ, không biết “ghê tởm” trước thức ăn độc, hay không biết “tức giận” để tự vệ thì sẽ bị đào thải rất nhanh. Bộ não con người được lập trình để ưu tiên nhận diện và phản ứng với các mối đe dọa.

Sợ hãi (Fear) – “Hệ thống báo động đỏ”

Bạn cứ tưởng tượng mình là một người tiền sử, vào một ngày đẹp trời đang tung tăng đi dạo trên cánh đồng thì gặp một anh hổ răng kiếm, bạn đang cầm cái rìu đá và không có khả năng solo với nó, chắc chắn bạn sẽ sợ hãi cực độ, lập tức cơ thể sẽ kích hoạt hệ thần kinh giao cảm, giải phóng adrenaline, làm tim đập nhanh, dồn máu về các cơ lớn ở chân và tay.

Lúc này bản năng sinh tồn được kích hoạt “Chiến đấu hoặc Bỏ chạy”. Nó ép cơ thể phải đưa ra quyết định sinh tử trong tích tắc: hoặc là quay đầu chạy trốn thật nhanh, hoặc là đứng lại chiến đấu. Người biết sợ hãi sẽ sống sót; người “dũng cảm” không biết sợ trước thú dữ sẽ bị ăn thịt vào hẹo nên không thể truyền lại gene cho thế hệ sau. Thế là một người tiền sử đã đăng xuất.

Ghê tởm (Disgust) – “Người kiểm định vệ sinh an toàn thực phẩm”

Hôm nay, trời xanh, mây trắng, nắng vàng, chàng tiền sử bụng đói meo thì nhìn thấy đống gì to to đằng xa, chạy lại gần ngửi thấy thứ gì đó bẩn thỉu, ruồi nhặng bu đầy, cơ bắp quanh mũi co lại (nhăn mũi), môi trên hếch lên, và cơ thể có xu hướng muốn nôn mửa.Chàng không biết làm sao, nghĩ bụng chắc đống này nhiễm độc và dịch bệnh nên tránh xa. Bụng thì đói cồn cào nhưng thời đó không có béc be rin chắc anh không dám làm liều.

Tổ tiên chúng ta không có phòng thí nghiệm để biết cái gì có vi khuẩn. Cảm giác ghê tởm giúp họ tránh xa thịt thối, chất thải, hoặc các nguồn nước ô nhiễm. Biểu hiện nhăn mũi giúp hạn chế hít phải mùi độc hại, còn nôn mửa là cơ chế tống khứ chất độc ra ngoài nếu lỡ nuốt phải.

Tức giận (Anger) – “Vũ khí bảo vệ ranh giới và tài nguyên”

Vốn không ưa bạo lực, hễ đói kiếm đồ ăn, ăn no thì nằm ngủ nhưng khi máu dồn về hai tay (để sẵn sàng cầm nắm vũ khí hoặc đấm), lông mày nheo lại, răng nghiến chặt, hormone cortisol và testosterone tăng cao thì có nghĩa là anh chàng tiền sử của chúng ta đang tức giận.

Hôm nay, Anh phải bảo vệ lãnh thổ, thức ăn, bạn đời và con cái. Trong thế giới tự nhiên, nếu anh quá hiền lành, kẻ khác sẽ cướp mất hang động hoặc thức ăn của anh. Sự tức giận tiếp thêm năng lượng và sự liều lĩnh để một cá thể đứng lên chiến đấu chống lại sự bất công, giành lại tài nguyên hoặc răn đe những kẻ có ý định xâm phạm.

Buồn bã (Sadness) – “Nút Reset xã hội”

Hôm nay trời nhẹ lên cao, tôi không biết tại sao tôi buồn: Cơ thể mất năng lượng, giảm hoạt động chuyển hóa, có xu hướng thu mình lại và khóc.

Thì ra là sau một mất mát lớn (như mất người thân hoặc mất nguồn thức ăn), cơ thể rơi vào trạng thái “ngủ đông” tạm thời để hồi phục, tránh lãng phí năng lượng vào những việc vô ích. Nước mắt (nếu bạn muốn hết khóc thì đọc bài này của tôi nhé 😆) và vẻ mặt buồn bã là tín hiệu thị giác mạnh mẽ gửi đến bộ tộc: “Tôi đang tổn thương và tôi cần sự bảo vệ”. Loài người sinh tồn nhờ sức mạnh tập thể, và sự buồn bã giúp thắt chặt tình đoàn kết, kích hoạt lòng trắc ẩn của những người xung quanh.

Bộ quét dữ liệu cấp tốc – Ngạc nhiên (Surprise) 

Theo nghiên cứu của Paul Ekman, ngạc nhiên (Surprise) không được xếp vào nhóm cảm xúc hoàn toàn “tốt” (tích cực) hay “xấu” (tiêu cực). Thay vào đó, nó được định nghĩa là một cảm xúc trung tính (neutral emotion) và có thời gian diễn ra ngắn nhất trong số tất cả các cảm xúc cơ bản.

Bản chất là một phản ứng sinh học nhanh

Ngạc nhiên thực chất là một cơ chế tiến hóa giúp con người phản ứng tức thì trước một sự việc bất ngờ xảy ra trong môi trường.

• Khi ngạc nhiên, lông mày chúng ta sẽ nhướng lên, mắt mở to (để mở rộng tầm nhìn) và miệng hơi há ra (để lấy thêm oxy).

• Cơ thể bạn lúc này đóng vai trò như một “tờ giấy trắng” đang tạm dừng mọi hoạt động trong một vài mili giây để tập trung toàn bộ sự chú ý vào vật thể hoặc sự kiện mới xuất hiện.

Nó là “bước đệm” chuyển tiếp sang cảm xúc khác

Bản thân sự ngạc nhiên không kéo dài. Ngay sau khoảnh khắc bất ngờ ban đầu, bộ não sẽ nhanh chóng đánh giá xem sự kiện đó là mối đe dọa hay là một điều may mắn. Tùy thuộc vào kết quả đánh giá, ngạc nhiên sẽ lập tức chuyển hóa thành một cảm xúc khác:

• Chuyển sang tích cực (Tốt): Nếu bạn được tặng một món quà bất ngờ hoặc gặp lại người bạn thân lâu năm, sự ngạc nhiên sẽ ngay lập tức biến thành Vui vẻ (Happiness).

• Chuyển sang tiêu cực (Xấu): Nếu một tiếng động lớn vang lên trong đêm tối hoặc có người đột ngột nhảy ra làm bạn giật mình, sự ngạc nhiên sẽ chuyển ngay thành Sự hãi (Fear) hoặc Tức giận (Anger).

• Hành động mắt mở to giúp mở rộng tầm nhìn để phát hiện mối đe dọa hoặc cơ hội xung quanh. Miệng há giúp lấy một hơi dài đột ngột, cung cấp oxy cho cơ bắp sẵn sàng hành động là để tối đa hóa lượng thông tin tiếp nhận của anh tiền sử, còn bây giờ các em mở to mắt, chu mỏ để thu hút “người thương”. Bản chất trung tính của nó giúp bộ não có đúng 1-2 giây để “đóng băng” và đánh giá xem vật thể lạ trước mặt là một bụi quả mọng (cơ hội) hay một con rắn độc (nguy hiểm).

Vui vẻ (Happiness) – “Phần thưởng và Chất keo gắn kết”

• Kích hoạt sinh học: Giải phóng các “hormone hạnh phúc” như dopamine, oxytocin và endorphin; cơ mặt thư giãn, nụ cười xuất hiện.

• Vai trò tiến hóa:

  • Động lực sinh tồn: Tại sao chúng ta lại thấy vui khi ăn đồ ngọt, khi đi săn thành công, hay khi làm tình? Đó là cách bộ não thưởng cho chúng ta vì đã làm những việc có lợi cho sự sống sót và duy trì nòi giống. Nếu không có niềm vui, con người sẽ không có động lực để hành động.

  • Gắn kết bầy đàn: Nụ cười là tín hiệu hòa bình không lời. Nó báo cho người khác biết “Tôi an toàn, bạn có thể lại gần”. Điều này giúp bộ tộc chung sống hòa thuận, cùng nhau chia sẻ thức ăn và nuôi dạy con cái.

Tóm lại,

Bạn có thể thấy một sự phối hợp hoàn hảo:

• Sợ hãi và Ghê tởm giúp chúng ta Tránh xa cái chết (Nguy hiểm thể xác & Bệnh tật).

• Tức giận và Ngạc nhiên giúp chúng ta Đối phó với biến động (Kẻ thù & Sự thay đổi môi trường).

• Buồn bã và Vui vẻ giúp chúng ta Sống trong bộ tộc (Nhận sự giúp đỡ & Gắn kết đồng loại).

Vì vậy, không có cảm xúc nào là “thừa thãi” hay “vô dụng”. Chúng ta ngày nay ngồi đây, lướt điện thoại và suy ngẫm về cuộc sống, chính là nhờ bộ máy 6 cảm xúc này đã vận hành xuất sắc để bảo vệ tổ tiên chúng ta suốt hàng triệu năm qua.

Thế nên sau này ai bảo bạn hay suy nghĩ tiêu cực thế, thì bạn hãy giải thích gửi ngay cho họ bài này nhé!