Thú thật với các bạn, tôi “hơi bị nghiện” chơi game và bị game thao túng. Mặc dù tôi đã 36 tuổi và sở thích lớn nhất của tôi là đọc, thực hành những kiến thức tâm lý, ứng dụng nó vào cuộc sống để phát triển và hoàn thiện bản thân. Mục đích của tôi là dùng những hiệu ứng tâm lý tốt để kiểm soát bộ não của mình nhưng tôi vẫn bị game thao túng. Đôi khi nó làm ảnh hưởng đến cuộc sống và sức khỏe nên tôi đã quyết tâm tìm hiểu cơ chế thao túng của game để không bị nó làm phiền nữa.

Nếu các bạn chưa biết thì ngành công nghiệp game hiện đại không chỉ thuần túy là lập trình và vẽ đồ họa, nó là một sự kết hợp đỉnh cao của tâm lý học hành vi (Behavioral Psychology) và neuroscience (thần kinh học). Các nhà thiết kế game sử dụng những cơ chế này để kích thích não bộ tiết ra dopamine (hormone phần thưởng và động lực), khiến người chơi rơi vào trạng thái “vòng lặp cưỡng chế”.

Trạng thái chìm đắm khi chơi game

Tôi chắc chắn một điều rằng khi chúng ta chơi game, chúng ta sẽ có cảm giác chìm đắm hoàn toàn vào nó đến mức quên cả thời gian và không gian xung quanh.

• Cách game áp dụng: Game luôn giữ bạn ở một “vùng đệm” hoàn hảo:

  • Nếu game quá dễ, bạn sẽ chán.

  • Nếu game quá khó, bạn sẽ ức chế và bỏ cuộc.

• Nhờ hệ thống cấp độ (level) tăng tiến mượt mà, game liên tục nâng độ khó lên một chút ngay khi bạn vừa thành thục kỹ năng cũ, giữ bạn ở lại trong trạng thái này hàng giờ liền.

Hiệu ứng tăng cường ngắt quãng

Có một thí nghiệm kinh điển của nhà tâm lý học B.F. Skinner: Nhốt một con chuột trong lồng và để một cái cần có thể nhấn vào. Nếu mỗi lần nhấn đều ra thức ăn, nó sẽ chỉ nhấn khi đói. Nhưng nếu lúc ra, lúc không (ngẫu nhiên), con chuột sẽ nhấn liên tục một cách điên cuồng.

Cách game áp dụng:  Loot Box (mở hòm), Gacha (quay tướng), hoặc tỷ lệ rơi đồ hiếm (drop rate).

Đây là cơ chế mạnh nhất, chúng ta không biết chính xác khi nào sẽ nhận được phần thưởng lớn sẽ xuất hiện (lần quay này hay lần quay sau?), nó liên tục giữ bạn ở trạng thái hồi hộp và kỳ vọng. Cảm giác “suýt trúng” thao túng và kích thích não bộ mạnh mẽ không kém gì cảm giác chiến thắng thực sự.

Điều này giống với máy đánh bạc. Não liên tục nghĩ:

“Có thể lần sau sẽ ra.”

Dopamine tăng mạnh không phải khi nhận thưởng, mà khi mong chờ có thể nhận được thưởng.

Chỉ chơi game thêm một chút nữa

Bạn có thấy rằng càng gần đến đích, càng gần đạt được mục tiêu trước mắt, con người càng cố gắng hơn không? Còn một chút nữa là hoàn thành rồi, còn một chút nữa là nhận được phần thưởng rồi.

• Còn 2 level nữa lên cấp.
• Còn 500 điểm nữa lên Kim Cương.
• Battle Pass còn 1 nhiệm vụ.

Nhiều game cố tình để thanh tiến trình luôn gần đầy. █████████░ 95% chẳng hạn để kích thích chúng ta.

Hay “Chơi thêm một chút nữa” sẽ được mở khóa:

• Nhiệm vụ mới,
• Vật phẩm mới,
• Nhân vật mới,

Chúng ta cố gắng tiếp tục chơi. Chu kỳ này gần như không có điểm dừng tự nhiên.

Cảm giác bứt rứt khi chưa hoàn thành

Trái ngược với cảm giác chìm đắm trong game là khi chúng ta tách khỏi game, không đăng nhập, nhưng chúng ta lại bị game thao túng một cách kinh khủng do xu hướng nhớ và bận tâm đến những việc chưa hoàn thành nhiều hơn là những việc đã làm xong.

• Chuỗi đăng nhập 29 ngày nhận thưởng, vật phẩm…

• Danh sách nhiệm vụ (Quest log): Luôn có hàng tá nhiệm vụ phụ xếp hàng chờ bạn làm. 

• Bản đồ dày đặc dấu chấm hỏi: Kích thích mong muốn “dọn sạch” bản đồ của người chơi.

• Chừng nào trên màn hình còn một dấu chấm than chưa bấm, một nhiệm vụ chưa trả, não bạn sẽ còn thôi thúc: “Chơi nốt cái này này rồi nghỉ”. Nhưng nốt này lại mở ra nốt khác.

Sự ác cảm mất mát

Tâm lý học chứng minh rằng nỗi đau khi bị mất đi một thứ gì đó lớn gấp đôi niềm vui khi nhận được một thứ có giá trị tương đương.

• Chuỗi đăng nhập hàng ngày (Daily Login): Nếu bạn bỏ lỡ một ngày, chuỗi phần thưởng sẽ bị reset hoặc bạn mất đi phần thưởng của ngày đó.

• Sự kiện giới hạn thời gian (Battle Pass/Limited Event): “Chỉ mở trong 7 ngày, sau đó vật phẩm này sẽ không bao giờ xuất hiện lại”. Điều này ép bộ não phải chơi ngay lập tức vì sợ bị mất cơ hội.

• Tụt hoặc out khỏi bảng xếp hạng (Leaderboard), Danh hiệu (Titles), và Trang phục (Skin) độc quyền.

Game cho phép bạn “khoe” thành tựu hoặc độ giàu có ảo của mình với người khác. Cảm giác vượt trội hơn người khác (hoặc nỗi sợ bị tụt lại phía sau bạn bè) là một chất xúc tác giữ chân cực kỳ mạnh mẽ.

Tiếc của, tiếc công sức

Khi bạn đã cày cuốc một tựa game một thời gian dài, sở hữu một tài khoản VIP với hàng loạt trang bị hiếm, bạn rất khó xóa game. Bạn không còn chơi vì game hay nữa, bạn chơi vì tiếc công sức mình đã đổ vào đó.

Nếu đã cực khổ để đạt được thứ gì đó, con người sẽ tự thuyết phục rằng nó rất đáng giá.

• Farm 200 giờ.
• Leo rank cả mùa.
• Skin hiếm, pet…

Não giảm cảm giác “mình phí công” bằng cách nâng cao giá trị thành quả.

Thói quen và vòng lặp tín hiệu – hành động – phần thưởng (Habit Loop)

Có một sai lầm chết người của chúng ta là cho phép thông báo tin tức, sự kiện trong game đến điện thoại của bạn. Sau vài tuần, người chơi mở game gần như theo phản xạ.

Thông báo -> Mở game -> Nhận thưởng -> Lặp lại

Điều đáng chú ý: Không chỉ game mới sử dụng các cơ chế này

Các nền tảng như mạng xã hội, ứng dụng video ngắn, hay thương mại điện tử cũng tận dụng nhiều nguyên lý tương tự:

• Phần thưởng biến đổi (không biết bài đăng tiếp theo có thú vị không),
• FOMO (ưu đãi có thời hạn),
• Chuỗi đăng nhập,
• Thông báo,
• Thanh tiến trình,
• Huy hiệu và thành tích.

Đây đều là các kỹ thuật của thiết kế hành vi (behavioral design), có thể được dùng để tạo trải nghiệm hấp dẫn hoặc, nếu bị tối ưu quá mức, khiến người dùng khó rời đi. 

Tóm lại chúng ta đang bị biến thành một chiếc “máy tiêu thụ dopamine” bị thao túng một cách hoàn hảo. Nhận diện được các chiêu trò tâm lý này là bước đầu tiên giúp bạn chủ động kiểm soát thời gian chơi game hay sử dụng mạng xã hội của mình, thay vì để game kiểm soát bạn.

Chúc các bạn có thể làm chủ được bản thân và nếu ai đang có dấu hiệu bị thao túng. Hãy ngắt mạch nó nhé, ví dụ không để thông báo game, xóa game, hoặc cam kết rằng mình sẽ chỉ chơi trong 1 thời gian nhất định, nếu thấy khó khăn hãy nhờ bạn bè, người thân hỗ trợ nhắc nhở bạn khi hết thời gian qui định. Bạn cũng có thể tìm hiểu thêm các fact về tâm lý để hiểu bản thân và kiểm soát bản thân hơn nữa tại đây.