Ngụy biện chi phí chìm là hiệu ứng tâm lý mà chúng ta bặt gặp hàng ngày nhưng không biết định nghĩa hay gọi tên nó như thế nào.

Ý tưởng cơ bản là:

Càng đầu tư nhiều thời gian, công sức, tiền bạc hoặc cảm xúc vào một việc, con người càng khó từ bỏ nó, ngay cả khi biết rằng tiếp tục sẽ không mang lại kết quả tốt.

Về mặt lý trí, thời gian và công sức đã bỏ ra là chi phí chìm: chúng không thể lấy lại được dù bạn tiếp tục hay dừng lại. Quyết định đúng nên dựa trên tương lai chứ không phải quá khứ. Tuy nhiên tâm lý con người lại hoạt động khác.

Vì sao chúng ta khó từ bỏ?

 Sợ cảm giác mất mát

Khi chúng đã bỏ thời gian vào một dự án, thích hay yêu một ai đó trong một thời gian đủ lâu, việc từ bỏ đồng nghĩa với việc bạn “thừa nhận mất mát” đó. Tâm trí chúng ta luôn tìm cách né tránh cảm giác mất mát này bằng cách cố gắng bám trụ, hy vọng rằng sự đầu tư thêm sẽ giúp “gỡ gạc” lại phần đã mất. Và có một điều đặc biệt là nỗi đau khi mất mát một thứ gì đó luôn lớn gấp đôi niềm vui khi đạt được một thứ có giá trị tương đương.

Điều này có nghĩa là khi bạn có gì đó rồi và mất đi thì cảm giác mất mát của bạn sẽ là “gấp đôi nỗi sầu”. Thế nên chúng ta dù biết người đó, điều đó không còn phù hợp, tiếp tục sẽ tốn thời gian nhưng chúng ta không đủ dũng cảm, quyết đoán để từ bỏ nó.

• Đọc một cuốn sách dở nhưng đã đọc được 300 trang nên cố đọc hết.
• Chơi một game không còn vui nhưng đã cày hàng nghìn giờ.
• Duy trì một mối quan hệ không hạnh phúc vì “đã bên nhau nhiều năm”.
• Tiếp tục một dự án thất bại vì “đã đầu tư quá nhiều công sức rồi”.

Nếu từ bỏ, bộ não diễn giải rằng:

“Bao nhiêu công sức trước giờ coi như mất trắng.”

Nỗi đau đó khiến ta cố bám víu thêm.

Muốn chứng minh mình đã đúng

Chúng ta có xu hướng muốn giữ hình ảnh bản thân là người thông minh, kiên trì và ra quyết định đúng đắn. Việc từ bỏ một dự án mà bạn đã đầu tư nhiều tâm huyết giống như việc thừa nhận rằng: “Mình đã sai lầm khi bắt đầu việc này” hoặc “Mình đã lãng phí thời gian”. Để tránh cảm giác bất an, chúng ta tự thuyết phục bản thân rằng: “Mình không lãng phí, mình chỉ cần nỗ lực thêm một chút nữa là sẽ thành công”.

Khi đã dành nhiều thời gian cho một lựa chọn, lựa chọn đó trở thành một phần con người của ta. Như việc bạn yêu một người mà ai cũng biết, hoặc làm công việc gì đó đủ lâu, khi gặp người quen họ sẽ hỏi, bạn còn quen người ấy không, làm việc ấy không.

Nếu thừa nhận nó không hiệu quả, ta phải đối diện với suy nghĩ:

“Có phải mình đã sai suốt thời gian qua?”

Điều này tạo ra trạng thái khó chịu, để giảm khó chịu, nhiều người chọn tiếp tục thay vì thay đổi.

Giống việc tôi từng yêu đơn phương một cô bạn gái, dù biết cô ấy không phù hợp về suy nghĩ và tính cách với tôi nhưng tôi vẫn cố chấp theo đuổi một thời gian dài. Mặc cho sự khuyên nhủ của bạn bè và cha mẹ. Cuối cùng, chúng tôi cũng quen nhau nhưng đúng là không phù hợp thật và một thời gian sau đó cô ấy cũng chủ động chia tay tôi. Mãi sau này, khi trưởng thành hơn và nhìn lại thấy mình nên sử dụng thời gian hợp lý hơn.

Ngụy biện chi phí chìm

Áp lực của xã hội về sự “kiên trì”

Trong văn hóa, chúng ta thường tôn vinh sự kiên trì (“Không bao giờ bỏ cuộc”). Tuy nhiên, xã hội đôi khi quên mất việc phân biệt giữa kiên trì trong mục tiêu đúng đắn và bảo thủ trong những việc vô ích. Nỗi sợ bị đánh giá là kẻ “bỏ cuộc” hoặc “thất bại” khiến chúng ta buộc phải tiếp tục công việc dù trái tim và lý trí đều biết đã đến lúc dừng lại.

• Bỏ cuộc ở ngày thứ 2 của một kế hoạch 100 ngày rất dễ.
• Bỏ cuộc ở ngày thứ 80 khó hơn rất nhiều.

Mặc dù câu hỏi hợp lý phải là:

“80 ngày tiếp theo có đáng làm không?”

Chứ không phải

“80 ngày trước có đáng không?”

Nghịch lý chi phí chìm

Điều thú vị là chính cơ chế này vừa có hại vừa có lợi.

Nếu con người dễ bỏ cuộc ngay khi gặp khó khăn thì:

• Không ai học được ngoại ngữ.
• Không ai theo đuổi nghiên cứu dài hạn.
• Không ai xây dựng sự nghiệp nhiều năm.

Sự kiên trì và ngụy biện chi phí chìm nhìn bề ngoài rất giống nhau.

Khác biệt nằm ở câu hỏi:

Bạn đang tiếp tục vì tương lai có giá trị hay vì quá khứ đã tốn kém?

• Nếu tiếp tục vì tương lai vẫn đáng giá → Kiên trì.
• Nếu tiếp tục chỉ vì tiếc những gì đã mất → Chi phí chìm.

Đó là lý do một câu hỏi rất hữu ích là:

“Nếu hôm nay tôi bắt đầu lại từ con số 0, với những gì đang biết hiện tại, tôi có tiếp tục việc này không?”

Nếu câu trả lời là không, rất có thể bạn đang mắc vào ngụy biện chi phí chìm.

Nhiều người không thay đổi không phải vì họ không thấy vấn đề, mà vì họ đã đầu tư quá nhiều vào cách sống, niềm tin hay quyết định hiện tại. Từ bỏ chúng đồng nghĩa với việc thừa nhận một phần quá khứ của mình không hiệu quả. Và đó thường là điều khó chấp nhận hơn nhiều so với việc tiếp tục đi trên một con đường đã biết là không ổn.

Cuối cùng, điều cần ghi nhớ là Chi phí chìm đã mất rồi, bạn không bao giờ lấy lại được. Việc tiếp tục đầu tư chỉ làm gia tăng khoản lỗ (cả về thời gian lẫn tinh thần) của bạn mà thôi. Đôi khi, từ bỏ không phải là thất bại, mà là sự giải phóng để bạn dành nguồn lực cho những cơ hội giá trị hơn.