Bộ não của tôi liên tục tự động vẽ ra những kịch bản tồi tệ, lo lắng về những thứ nằm ngoài tầm kiểm soát, hay “nhai đi nhai lại” một lỗi lầm trong quá khứ, nhiều lần tôi nghĩ linh tinh đến đau cả đầu.

Tôi dành rất nhiều năng lượng cho những thứ nằm ngoài vòng ảnh hưởng của mình. Và điều khó chịu là càng muốn kiểm soát mọi thứ, tâm trí thường càng suy nghĩ nhiều hơn. Bạn đang bị như thế chưa hay đã kiểm soát được nó rồi?  Thật ra những suy nghĩ này không phải bắt đầu từ bạn, vậy nó bắt đầu tư đâu chúng ta cùng tìm hiểu nhé!

Cơ chế sinh học: “Mạng lưới chế độ mặc định”

Khi bạn không tập trung vào một nhiệm vụ cụ thể nào cả, không dùng não để suy nghĩ (như lúc đang tắm, đi bộ, hoặc nằm chuẩn bị ngủ), não bộ không hề nghỉ ngơi. Ngược lại, một vùng não gọi là Default Mode Network (DMN) sẽ kích hoạt. Đây là khởi nguồn mọi rắc rối xảy ra, chúng ta chủ động cho não nghỉ ngơi, nhưng nó tự động lại bật một chế độ khác không do chúng ta quản lý.

• DMN là nơi xử lý các suy nghĩ về bản thân, quá khứ, tương lai và đoán định suy nghĩ của người khác.

• Nói cách khác, não bộ chúng ta được lập trình để mặc định rơi vào trạng thái “suy nghĩ miên man” khi rảnh rỗi.

Thì ra do chế độ này gây ra biết bao phiền toái khác cho chúng ta phía sau.

Các hiệu ứng và hiện tượng tâm lý liên quan đến bộ não

Lo âu dự đoán

Bộ não của chúng ta được thiết kế để dự đoán nguy hiểm trước khi nó xảy ra.

Ngày xưa, việc liên tục nghĩ:

• Nếu có thú săn mồi thì sao?
• Nếu ngày mai không có thức ăn thì sao?
• Nếu không tìm được bạn đời thì sao?

Giúp tổ tiên chúng ta sống sót và duy trì nòi giống.

Ngày nay, cơ chế đó vẫn tồn tại nhưng áp dụng vào những vấn đề hiện đại:

• Nếu sếp không hài lòng thì sao?
• Nếu tôi thất bại thì sao?
• Nếu người khác đánh giá tôi thì sao?
• Nếu người yêu bỏ tôi thì sao?

Kết quả là não liên tục chạy các kịch bản dù nhiều kịch bản sẽ không bao giờ xảy ra.

Thiên kiến tiêu cực

Về mặt tiến hóa, tổ tiên của chúng ta sống sót nhờ việc luôn cảnh giác với nguy hiểm (thú dữ, thời tiết, độc tố). Những người lạc quan, chủ quan thường dễ mất mạng hơn. Do đó, não bộ hiện đại kế thừa một bộ lọc: luôn ưu tiên chú ý và phóng đại những mối nguy, những điều tiêu cực (ngay cả khi chúng nằm ngoài tầm kiểm soát) để chuẩn bị cho kịch bản tồi tệ nhất. Não ưu tiên chú ý đến nguy cơ hơn là điều tốt đẹp.

Ví dụ:

• 99 người khen, 1 người chê.
• Ta thường nhớ người chê.

Về mặt tiến hóa, bỏ lỡ một cơ hội tốt ít nguy hiểm hơn bỏ sót một mối đe dọa.

Não thường tập trung vào các khả năng xấu dù xác suất thấp.

Hiện tượng Nhai lại suy nghĩ 

Đây là thuật ngữ chính xác nhất cho việc bạn không thể ngừng suy nghĩ về một vấn đề (thường là tiêu cực). Thay vì tìm giải pháp, não bạn giống như một chiếc đĩa hát bị xước, liên tục lặp đi lặp lại câu hỏi:

• “Lẽ ra mình nên nói câu đó.”
• “Tại sao chuyện đó lại xảy ra?”
• “Nếu lúc đó mình làm khác đi thì sao?”.

Việc này hoàn toàn vô ích vì quá khứ là thứ không thể thay đổi. Não tưởng rằng đang giải quyết vấn đề, nhưng thực chất chỉ đang quay vòng trong một vòng lặp suy nghĩ. Não bộ có xu hướng ghi nhớ và dằn vặt về những việc chưa hoàn thành hoặc những vấn đề chưa có lời giải đáp thỏa đáng cao hơn rất nhiều so với những việc đã kết thúc ổn thỏa. Những việc ngoài tầm kiểm soát chính là những “việc chưa hoàn thành” lớn nhất, vì bạn không thể tự tay đóng lại cánh cửa đó.

Ảo tưởng về sự kiểm soát bộ não

Con người có một khao khát mãnh liệt là muốn kiểm soát môi trường xung quanh để cảm thấy an toàn. Khi đối mặt với những thứ bất định não bộ sẽ cố gắng “bù đắp” bằng cách suy nghĩ thật nhiều.

Não thường nghĩ:

“Nếu mình suy nghĩ đủ nhiều, có lẽ mình sẽ tìm ra cách kiểm soát nó.”

Vì vậy ta cứ phân tích:

• Thời tiết.
• Suy nghĩ của người khác.
• Tương lai.
• Những điều đã xảy ra.

Chúng ta lầm tưởng rằng “nếu mình nghĩ về nó đủ nhiều, mình sẽ kiểm soát được nó hoặc không bị bất ngờ”, dù thực tế hai việc này không liên quan đến nhau.

Nghịch lý của trí thông minh

Con người chúng ta là loài duy nhất có khả năng tưởng tượng tương lai và hồi tưởng quá khứ. Chúng ta cứ tưởng đó là sự thông minh nhưng không, nó vừa một món cũng là một sự trường phạt  dành cho con người.

Món quà này giúp chúng ta:

• Lập kế hoạch.
• Sáng tạo.
• Học hỏi.

Nhưng cũng tạo ra khả năng:

• Lo về tương lai chưa đến.
• Day dứt về quá khứ không thể thay đổi.

Các loài động vật khác thường sống nhiều hơn trong hiện tại, còn con người có thể “du hành thời gian bằng tâm trí”.

Làm sao để “tắt” bớt những suy nghĩ vô ích này?

Việc biết các nguyên nhân khiến tâm trí chúng ta như vậy , thì chúng ta phải chấp nhận cách hoạt động của nó, bỏ qua những thứ ta không tác động được. Chỉ nên tập trung vào những thứ chúng ta kiểm soát được.

Bởi vì đây là cơ chế tự động của não, bạn không thể xóa bỏ nó hoàn toàn, nhưng có thể quản lý nó bằng một vài cách:

• Vòng tròn kiểm soát : Khi một suy nghĩ xuất hiện, hãy hỏi bản thân: “Mình có thể làm gì để thay đổi việc này ngay bây giờ không?”. Nếu câu trả lời là “Không”, hãy chủ động xếp nó vào nhóm “Ngoài tầm kiểm soát” và chuyển sự chú ý sang việc khác.

• Gán nhãn suy nghĩ : Thay vì chìm đắm vào suy nghĩ, hãy đứng lùi lại và gọi tên nó: “À, não mình lại đang lo lắng vô ích rồi đấy”. Việc này giúp tách biệt “bạn” ra khỏi “suy nghĩ của bạn”.

• Thực hành Chánh niệm: Tập trung vào hơi thở hoặc năm giác quan ở hiện tại để kéo não bộ ra khỏi vùng kích hoạt của mạng lưới DMN.

Vậy bạn đã biết tại sao mình hay có suy nghĩ linh tinh và vô ích như vậy chưa. Nếu gặp những suy nghĩ ấy ngay bây giờ hay tắt ngay nó để đầu óc suy nghĩ đến việc có ích hơn. Hoặc nếu bạn có những cách nào hay hơn để giải quyết vấn đề này thì chia sẻ với mình với nhé! Cảm ơn các bạn.